Meervoudig duurzaam (grond)watergebruik

Tom Dekker

Meervoudig duurzaam (grond)watergebruik

Samenvatting
In de gemeente Apeldoorn is op een aantal plaatsen sprake van ernstige grondwateroverlast. De gemeente heeft, om de wateroverlast te reduceren, drainagesystemen aangelegd. Met de drainagesystemen wordt met pompen overtollig en schoon water aan de bodem onttrokken. Het water wordt vervolgens geloosd op oppervlaktewater.
In Apeldoorn-Zuid is een project ontstaan, waarbij het voor drainage onttrokken water wordt doorgeleverd aan de industrie. Het bedrijf AEP Flexible Packaging gebruikt het overtollige water voor koeling, waarna het vervolgens wordt gebruikt voor beekherstel. Door dit project wordt meervoudig duurzaam waterhergebruik een feit. Voor alle betrokken partijen levert het project voordelen op.
Het project is niet zonder slag of stoot tot stand gekomen. Hoewel de oplossing in de basis simpel is, bleek de praktijk soms weerbarstig. Daarbij lijkt de bestaande wet- en regelgeving beperkend te werken.

Inleiding
In dit artikel wordt de achtergrond van het project toegelicht, vanuit het perspectief van de gemeente Apeldoorn en vanuit het perspectief van een betrokken bedrijf, AEP Flexible Packaging. Daarna wordt ingegaan op de kansen en bedreigingen zoals die zich tijdens het project hebben voorgedaan.

Wateroverlast in Apeldoorn-Zuid
De gemeente Apeldoorn ligt onderaan de stuwwal op de Veluwe (zie figuur 1). Regenwater infiltreert bovenop de stuwwal en komt vervolgens als kwel onderaan de stuwwal naar boven in woonwijken De Maten, Woudhuis, Zuidbroek en Groot Zonnehoeve. Het grondwater is van een goede kwaliteit, dit was een reden voor met name de papierindustrie om zich in Apeldoorn te vestigen.
Op sommige plaatsen op de Veluwe hebben de intensieve industriële onttrekkingen in het verleden geleid tot verdroging. In de loop der jaren is de onttrekking van de industrie echter verminderd, door besparingen en door verplaatsing van de bedrijven.
In Apeldoorn-Zuid treedt op dit moment op sommige plaatsen ernstige grondwater overlast op, zoals ondergelopen kelders, vochtuitslag op de muren, e.d. In figuur 2 wordt het verloop van de waterstand in de tijd weergegeven. Er is een verband aangetoond tussen het stoppen van industriële onttrekkingen en de wateroverlast.
Gemeente Apeldoorn pakt de problematiek van de grondwateroverlast op korte termijn aan door lokaal drainagesystemen aan te leggen het overtollige water wordt opgepompt en geloosd op oppervlaktewater. Op termijn is het de bedoeling om in Apeldoorn verschillende oude sprengen en beken in de oude staat terug te brengen. Op deze manier wordt de stad natuurlijk ontwaterd. Één van de sprengen die wordt hersteld is de Eendrachtspreng (zie figuur 3).
De Eendrachtspreng loopt over het terrein van een aantal bedrijven, zoals Norel en Loparex. Aan de zuidkant van het gebied zoals weergegeven in figuur 3, bevindt zich de wijk De Cloese. In deze wijk is sprake van ernstige wateroverlast, die wordt voorkomen door het oppompen van ca. 300.000 m3 grondwater per jaar. Dit overtollige schone water wordt momenteel geloosd op de Ugchelse beek.

AEP Flexible Packaging
Het bedrijf AEP Flexible Packaging (AEP) produceert hoogwaardige folie. Tijdens het productieproces moet er veel worden gekoeld. Dit gebeurt op dit moment door suppletie van grondwater aan een gesloten systeem, dat bestaat uit een ringleiding die is aangesloten op koeltorens en chillers. Het systeem verbruikt relatief weinig water, omdat koeling zoveel mogelijk met buitenlucht plaatsvindt. Het grondwater dat benodigd is voor suppletie wordt uit putten onttrokken in de omgeving van AEP (het Norelterrein). Deze putten worden ook gebruikt door de buurman, Owens Corning. In de zomermaanden is de koelcapaciteit van de koeltorens AEP soms ontoereikend, omdat de lucht dan te warm is en de natte bol temperatuur te hoog. Dan wordt er door het bedrijf aanvullend gekoeld met grondwater.
Het terrein van AEP ligt in de buurt van woonwijken. Aan de zuidzijde van het terrein van AEP is er voor de woonwijken soms sprake van geluidsoverlast. Deze overlast wordt mede veroorzaakt door het in gebruik hebben van koeltorens. De overlast kan door AEP worden gereduceerd door aanvullende geluidswerende maatregelen (of door de bouw van nieuwe koeltorens) of door meer grondwater te gaan gebruiken voor directe koeling (daardoor wordt het gebruik van koeltorens verminderd. Bij gebruik van meer grondwater in plaats van koeling met lucht bespaart AEP op de kosten (doordat er minder chemicaliën en energie nodig zijn).

Meervoudig watergebruik
AEP zou het overtollige water dat in de Cloese vrijkomt bij de drainage voor de directe koeling kunnen gebruiken, waardoor het gebruik van de koeltorens kan worden verminderd. Door het gebruik wordt het grondwater warmer, maar het is niet zo warm dat het daarna niet op oppervlaktewater mag worden geloosd. Deze oplossing past goed in de plannen van de gemeente Apeldoorn, omdat met het overtollige water de Eendrachtspreng kan worden hersteld. Deze Eendrachtspreng is geprojecteerd in de nabijheid van het terrein van AEP. Aansluiting van AEP op de Eendrachtspreng biedt nog meer voordelen. AEP kan bij aansluiting op de Eendrachtspreng ook drainagewater lozen, omdat het terrein van AEP als gevolg van wateroverlast ook moet worden gedraineerd. Dit water wordt dan van de gemeentelijke riolering afgekoppeld, samen met overtollig regenwater.
Om het project mogelijk te maken moet er een leiding worden aangelegd vanaf de wijk De Cloese tot aan AEP. Daarnaast moeten er aansluitingen gemaakt worden door AEP op de Eendrachtspreng. Op termijn kan op het distrubutienet naar AEP ook saneringswater worden aangesloten. Dit water komt mogelijk vrij bij de sanering van minimaal twee pluimen van dieper grondwaterverontreinigingen met Voce in Ugchelen.
Uit kostenberekening is gebleken dat het project haalbaar is. AEP bespaart op kosten voor grondwaterbelasting, energie en chemicaliën. Ook kan de investering in nieuwe koeltorens mogelijk worden vermeden. De besparingen wegen op tegen de kosten voor de aanleg van de leiding en het verpompen. Het water kan onbehandeld worden ingezet. Gemeente Apeldoorn en AEP hebben t.b.v. het project een samenwerkingsovereenkomst opgesteld, waarin de voorwaarden voor het meervoudig duurzame waterhergebruik zijn vastgelegd.

Wet- en regelgeving
De bestaande onttrekking van AEP valt onder het regime van de grondwaterwet en is vergunningplichtig. Voor het onttrokken water moet grondwaterbelasting worden betaald. De onttrekking van de gemeente bij De Cloese is te beschouwen als ont- en afwateren van gronden. Deze onttrekking is niet vergunningplichtig. Voor het onttrokken water hoeft geen grondwaterbelasting te worden betaald.
De lozing van het overtollige grondwater door AEP op de Eendrachtspreng valt onder het regime van de Wet verontreiniging oppervlaktewateren. Toen AEP het grondwater van De Cloese wilde benutten als koelwater, bleek overleg met provincie Gelderland en de belastingdienst nodig.
AEP had de voorkeur om tot aan het totstandkomen van het gebruik van het water van De Cloese, als een tijdelijke maatregel extra grondwater te gaan onttrekken uit de eigen bronnen. Dit was nodig om aanvullende investeringen in koeltorens te voorkomen. De onttrekking van deze bronnen was echter op dat moment alleen vergund aan het bedrijf Owens Corning (OC). De provincie stond vervolgens op het standpunt dat:
• AEP een tijdelijke vergunning aan moest vragen voor de extra onttrekking in de tussenperiode;
• Het nodig was om de vergunning van OC te splitsen in twee vergunningen (één op naam van AEP en één op naam van OC).

Door AEP moest daarom een grondwateronttrekkingsvergunning worden aangevraagd. Met de aanvraag en beoordeling was een periode van ca. zeven maanden gemoeid, waar ook nog eens een tijdrovende ontvankelijkheidstoets aan vooraf ging. Er moest t.b.v. de vergunning een volledige analyse van de situatie worden uitgevoerd, inclusief een hydrologisch onderzoek.
Met de belastingdienst ontstond er discussie over het gebruik van het water van De Cloese. De belastingdienst heeft in haar richtlijnen opgenomen dat voor grondwater dat vrijkomt bij het ont- en afwateren geen belasting hoeft te worden betaald, tenzij dit water wordt doorgeleverd en gebruikt. Hoewel dit volledig in tegenspraak lijkt met de Wet belastingen milieugrondslag, leverde dit de nodige discussie op met de belastingdienst. Na overleg heeft de belastingdienst gelukkig formeel bevestigd dat er ook bij doorlevering van het grondwater van De Cloese aan AEP geen grondwater-belasting verschuldigd is.
Het Waterschap Veluwe heeft AEP toestemming gegeven om (binnen de randvoorwaarden van de lozingsvergunning) het grondwater na gebruik door AEP te lozen.

Conclusie
Na intensief overleg met alle belanghebbenden is besloten om het project als volgt te gaan realiseren: deze oplossing houdt in dat AEP het drainagewater (overtollig grondwater) van De Cloese gaat gebruiken, aangevuld met grondwater uit een eigen nieuwe bron. In de toekomst zal er mogelijk ook grondwater, afkomstig van een sanering worden gebruikt. Owens Corning zal de bestaande bronnen blijven gebruiken.
Na gebruik van het grondwater als koeling zal het water worden geloosd op de Eendrachtspreng. Daarbij zal ook ander overtollig drainagewater (afkomstig van het terrein van AEP en OC) worden geloosd. Door het project wordt meervoudig duurzaam grondwaterhergebruik gerealiseerd.

Tom Dekker, Aquifer B.V.
Dit artikel is mede tot stand gekomen met bijdragen van Ingrid Riegman (Gemeente Apeldoorn) en Michiel Hanenberg en Henk den Besten (AEP Flexible Packaging).

Neerslag 3-2009