Laatste nummer Neerslag

Magazine

Lees de artikelen uit Neerslag hier online!

Klik hier

Artikelen zoeken

 

KNW

Koningskade 40
2596 AA Den Haag
Telefoon 070 322 27 65
E-mail: info@waternetwerk.nl

Gemaal Rozema Termunterzijl

Albert Ziengs,

EEN NIEUWE WERELD VOOR EEN KLAARMEESTER
Sinds de fusie in 2000 van de Noordelijke Waterschappen, word je als kwaliteitsman geconfronteerd met een heel andere wereld dan alleen rioolwaterzuiveringsinstallaties en rioolgemalen. Een voorbeeld hiervan is namelijk het boezemgemaal Rozema bij Termuntenzijl. Dit project is opgestart door het voormalige waterschap Eemszijlvest en afgesloten door het waterschap Hunze en Aa’s dat sinds 01-01-2000 is opgericht. Het grote verschil wat mij direct opviel zijn de eenheden en capaciteiten. Wanneer je in de afvalwaterwereld over een pomp van 750 m3/uur bij Hstat. 4.50 mwk spreekt dan heb je het over behoorlijke grote pomp. Hier in Termuntenzijl staan pompen van 750 m3/min (45000 m3/uur) bij 4.50 mwk dan hebben we het alleen maar over de capaciteit van één pomp. Dus alle reden om de lezers van ‘Neerslag’ maar verslag te doen van wat daar in Termunterzijl gebouwd is.

WAAROM EEN NIEUW GEMAAL?
In de provincie Groningen wordt, sinds het eind van de zestiger jaren, door de NAM aardgas gewonnen. Als gevolg van deze gaswinning daalt het aardoppervlak schotelvormig. Prognoses geven aan dat in het jaar 2050 de bodem op het diepste punt maximaal zo’n 38 centimeter zal zijn gedaald. Dit, in combinatie met de stijgende zeespiegel, veroorzaakt dat Noord-Nederland, zonder maatregelen, natte voeten gaat krijgen. Het nieuwe gemaal Rozema bij Termunterzijl is zo’n maatregel. Dit gemaal is ontworpen door Tauw bv te Assen. De kosten van de bouw zijn voor 80% gefinancierd uit het bodemdalingfonds dat in 1984 in het leven is geroepen. De overige 20% is betaald door het waterschap Eemszijlvest.

Gemaal Rozema

WAT DOET HET GEMAAL ROZEMA, EN HOE...?
Het gemaal Rozema kan 2700 m3 water per minuut de Eems in pompen. Op zich is dit al veel, maar het gemaal heeft genoeg kracht in huis om dit te doen terwijl de zeewaterspiegel een hoogte heeft van NAP + 3.00m (4.50 meter boven het boezempeil). De aandrijving geschiedt door middel van 4 gasmotoren van ieder 700 kW. Het gemaal heeft vier instroomopeningen met een breedte van 8 meter en een waterdiepte van 4.50 meter. Pomp 1 heeft een waterdiepte van 5.10 meter, aangezien deze een nevenfunctie heeft, namelijk als pomp voor de bypass. Dit wordt later nader toegelicht.

WAAROM NU EEN GEMAAL OP DEZE PLEK?
Tot voor kort loosde de Eemskanaal-Dollardboezem via spuisluizen in Farmsum en Nieuwe Statenzijl. De Oldambtboezem loosde het water gedeeltelijk via vrije lozing en gedeeltelijk via gemaal Cremer (bouwjaar 1931) in Termunterzijl. Door bodemdaling neemt de vrije lozingscapaciteit af. Ná bodemdaling kan er in Termunterzijl niet langer onder vrij verval worden geloosd. Het gemaal Cremer ligt ook nog eens achter een stormvloedkering, zodat bij verhoogde zeewaterstanden niet gepompt kan worden. Om het overtollig water van beide boezems in de toekomst toch ongehinderd te kunnen afvoeren is er in Termunterzijl een nieuw gemaal gebouwd dat rechtstreeks op zee loost. De beide boezems moesten daarom worden gekoppeld met een nieuw te graven verbindingskanaal tussen het Oosterhornkanaal en het Termunterzijldiep. Het nieuwe gemaal verpompt al het overtollige water van de Oldambtboezem weg en, bij piekbelasting, ook een gedeelte van de Eemskanaal- Dollardboezem. De spuisluizen in Farmsum en Nieuw Statenzijl behouden hun functie, zij het met verminderde capaciteit vanwege de bodemdaling. Het gemaal Cremer zal als monument worden bewaard.

Enkele getallen
Ontgraven afvoergeul 29.500  m3
Ontgraven bouwputten 72.000  m3
Funderingspalen 406  stuks
Stalen damwand 273  ton
Zinkstukken 12.500  m2
Stortsteen 13.660  ton
Aan te voeren hoeveelheid zand 8.120  m3
Gewapend betonconstructies 6.500  m3
Bovenbouw gemaal 7.000  m3
Gelijmd metselwerk 2.510  m2
Staalwerk dak 55.000  kg
Bodem- en taludbekleding 1.500  m2
Definitieve verhardingen 3.150  m2

De bouwput in maart 1999

DE OMVANG VAN HET WERK
Het gemaal Rozema heeft, van de ingang tot en met de uitgang een lengte van zo’n 110 meter. De hoogte bedraagt van de vloer tot de nok van het dak circa 22 meter. De kosten voor het gemaal bedragen ±40 miljoen gulden. Daarnaast is er voor nog circa 45 miljoen gulden aan randwerken uitgevoerd. Hieronder vallen het verdiepen en verbreden van het Termunterzijldiep, de verplaatsing van de aanlegplaatsen in de haven, de realisering van het verbindingskanaal tussen het Oosterhornkanaal en het Termunterzijldiep inclusief een nieuwe sluis met twee stroomkokers en twee bruggen, de verplaatsing van de zwemplas/visplaats, de verlenging van de brug over het Termunterzijldiep en het aanpassen van de spuisluis.

BYPASS
Door de bouw van het nieuwe gemaal is de functie van gemaal Cremer vervallen. Hierdoor dreigde de haven en de sluis van Termunterzijl binnen zeer korte tijd dicht te slibben. Om dit te voorkomen is er in gemaal Rozema een bypass gemaakt. Deze bypass is aangesloten op pomp 1 middels een bypass-deur. Pomp 1 kan lozen op de Eems of op de haven. Als pomp 1 via de haven loost, worden de vaargeul en de haven, door de stroming, op diepte gehouden.

VISPASSAGE
De gemalen vormen voor veel vissoorten onneembare barrières. Om de trekroute van vissen, van de Waddenzee naar het binnenwater veilig te stellen, is besloten een vispassage in het nieuwe bemalingssysteem van Termunterzijl op te nemen. Er is gekozen voor een zogenaamde ‘vrijverval vispassage’. Uit onderzoek is gebleken dat de vissen bij een ‘vrijverval vispassage’ het gemakkelijkst deze barrière overwinnen. De werking is als volgt. Door middel van een pompje wordt water vanuit de boezem (nr.1) gepompt in twee bakken (nr.2), die met het buitenwater in verbinding staan. Door de stroom die ontstaat als deze bakken gevuld zijn, wordt de vis ‘gelokt’. Na verloop van tijd (b.v. een half uur) gaat van één van de bakken de schuif aan de zeekant (nr.3) dicht en de schuif naar de afvoerbuis (nr.4) open. Het water uit de bak, met de aanwezige vissen stroomt dan door deze sluis naar het Termunterzijldiep. De schuif van de betreffende bak (nr.4) wordt daarna weer gesloten en de bak loopt, door de pomp, weer vol met water. Als het water in de bak weer op hetzelfde niveau staat als het buitenwater gaat de schuif aan de zeekant weer open (nr.3), waardoor de lokstroom weer is hersteld bij deze bak. Hierna kan bij de tweede bak de schuif aan de zeekant dicht en kan deze bak, met vis, worden geleegd.

Vispassage

ARCHITECTUUR
De architectuur van het gemaal zorgt dat de technische functionaliteit van een groot gemaal goed past in de kleinschalige historische omgeving. Het gemaal is gebouwd vlak bij de beschermende dorpsgezichten van Termunten en Termuntenzijl. Architect Dries Jongsma, van architectenbureau Jongsma-Dijkhuis, besloot de ronde behuizing van de pompen door de rechthoekige basis van vier hoge gevels te laten breken. De gevels zijn via glaswanden met elkaar verbonden waardoor het daglicht goed tot de werkruimte kan doordringen en het gebouw niet zo massief overkomt.

De aankomst van één pomp

DE POMPEN
Het water wordt door vier pompen op de Waddenzee geloosd. Pomp 1 is van een zwaarder type dan de andere drie pompen omdat deze ook de haven moet doorspoelen door middel van de bypass. De technische kenmerken van de pompen zijn:

Uit hiernaast genoemde informatie blijkt dat in Termunterzijl een prachtig kunstwerk is geklaard. Door allerlei info door een waterkwaliteitsman samengesteld.